.✍منصور آرایش ؛ دانش آموخته جامعه شناسی اقتصادی و توسعه

مرگ دو جوان در اثر سرعت غیرمجاز در یکی از جاده‌های ایلام ، حادثه‌ای معمولی نیست؛ پژواکی است از مسئله‌ای عمیق‌تر در ساختار فرهنگی و اجتماعی ما. در ظاهر، همه‌چیز به یک لحظه بی‌احتیاطی خلاصه می‌شود، اما در عمق، این رویداد نشانه‌ای از بحران در فرهنگ رانندگی، ضعف نهادهای تربیتی و بی‌اعتمادی به قانون است؛ بحرانی که هر روز در جاده‌های کشور تکرار می‌شود
۱- فرهنگ سرعت و میل به رهایی:
در جامعه‌شناسی معاصر، رفتار پرخطر جوانان در رانندگی نه یک انحراف فردی بلکه نوعی «زبان اجتماعی» تلقی می‌شود؛ زبانی که از طریق آن، جوانان میل خود به هیجان، آزادی و دیده‌شدن را بیان می‌کنند.
در جامعه‌ای که فرصت‌های ابراز وجود محدود است، خودرو به نماد قدرت فردی و استقلال تبدیل می‌شود. جوانی که در ساختارهای رسمی جامعه مجال خودنمایی ندارد، در جاده به دنبال معنا و هیجان می‌گردد. سرعت برای او فقط حرکت فیزیکی نیست؛ نوعی «اعلام حضور» است.
اما این میل به رهایی، در نبود فرهنگ مسئولیت و آموزش درست، به رفتار پرخطر بدل می‌شود. ما جامعه‌ای هستیم که مدرنیت را در ابزار پذیرفته‌ایم، نه در رفتار. خودروهای تندرو داریم، اما ذهن‌های کند در احترام به قانون.
۲- نهاد خانواده و آموزش در بحران تربیتی:
دو نهادی که می‌توانستند این رفتارها را مهار کنند — خانواده و آموزش — امروز درگیر بحران کارکردی‌اند.
خانواده‌ها زیر فشار اقتصادی، زمان و توان لازم برای نظارت و تربیت هیجانی فرزندان را از دست داده‌اند. از سوی دیگر، نظام آموزشی ما به‌جای آموزش مهارت‌های زندگی، صرفاً به انباشت اطلاعات می‌پردازد. نوجوان ایرانی در مدرسه یاد می‌گیرد معادله‌ی درجه دوم حل کند، اما نمی‌آموزد چگونه خشم یا هیجان خود را در قالب‌های سالم تخلیه کند.
آموزش رانندگی نیز به همین اندازه ناقص است. آموزشگاه‌ها بیشتر به قبولی در آزمون می‌اندیشند تا آموزش فرهنگ رانندگی؛ فرهنگی که باید ترکیبی از قانون‌مداری، همدلی و مسئولیت‌پذیری باشد.
۳- فرسایش سرمایه اجتماعی و قانون‌گریزی:
یکی از عوامل ریشه‌ای تکرار رفتارهای پرخطر، کاهش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی است.
در جامعه‌ای که قانون برای بسیاری از افراد نه تجلی عدالت، بلکه ابزاری برای کنترل تلقی می‌شود، رعایت آن بیشتر ناشی از ترس از جریمه است تا باور اخلاقی. نتیجه آن است که تخلف از قانون به نوعی زرنگی تعبیر می‌شود. این نگاه، بازتاب ضعف در پیوند میان فرد و جامعه است؛ جایی که هویت مدنی درونی نشده و رفتار اجتماعی بیشتر تابع موقعیت و هیجان لحظه‌ای است.
۴- نقش رسانه‌ها در بازتولید یا اصلاح فرهنگ رانندگی:
رسانه‌های اجتماعی با نمایش خودروهای لوکس، سرعت‌گیری‌ها و رقابت‌های خیابانی، به شکلی ناخودآگاه الگوی رفتار پرخطر را بازتولید می‌کنند. در نبود الگوهای فرهنگی مثبت، جوانان از همین تصاویر الهام می‌گیرند و هیجان را با قانون‌گریزی یکی می‌پندارند.
در مقابل، رسانه‌های رسمی می‌توانند با بازنمایی پیامدهای واقعی تصادفات، ترویج الگوهای قانون‌مدار و تولید محتوای آگاهی‌بخش، نقش مهمی در تغییر نگرش ایفا کنند.
۵- راه برون‌رفت: از کنترل تا فرهنگ
راه‌حل این مسئله تنها در افزایش جریمه یا نصب دوربین خلاصه نمی‌شود. باید نگاه فرهنگی و جامعه‌شناختی را جایگزین نگاه صرفاً انتظامی کرد.
اصلاح آموزش رانندگی، نهادینه‌سازی مهارت‌های اجتماعی از سنین پایین، ایجاد فضاهای قانونی برای تخلیه هیجان جوانان (مثل پیست‌های سرعت و مسابقات ایمن)، و بازتعریف قانون به‌عنوان بخشی از هویت شهروندی، گام‌هایی ضروری‌اند.
همچنین باید عدالت در اجرای قانون تقویت شود تا شهروندان باور کنند قانون برای همه یکسان است. تنها در این صورت است که رعایت آن از ترس جریمه به یک ارزش فرهنگی بدل می‌شود.
سخن پایانی
حادثه مرگ دو جوان، تنها پایان دو زندگی نیست؛ نماد شکافی است میان ما و مفهوم «زندگی اجتماعی مسئولانه».
اگر نخواهیم این مرگ‌ها را صرفاً به قضا و قدر بسپاریم، باید نگاه‌مان را از سطح حادثه به عمق جامعه ببریم. جاده‌ها، آیینه‌ی فرهنگ ما هستند؛ هرچه در آن‌ها می‌گذرد، بازتابی است از شیوه زیست جمعی‌مان.
برای کاستن از مرگ در جاده، پیش از هر چیز باید فرهنگ قانون‌مداری، اعتماد اجتماعی و تربیت هیجانی را احیا کنیم. تنها آن‌گاه است که سرعت، از ابزار مرگ، به نماد تعادل و پیشرفت بدل خواهد شد.
انتهای پیام/